"Халыма кэрэ Аан айылгыта"

Статья: «Халыма кэрэ Аан Айылгыта».

Орто Халыма улууһун территориятыгар республика харысхалыгар киирэр «Колыма» Аан Айылгы (Природный парк) баар. Кини 2000 с. аһыллыбыта, 2002 с. тэрилтэ быһыытынан улэлиир, «Биологическай ресурсалар, ураты харыстанар айыл5алаах сирдэр уонна аан айылгылар дириэксийэтэ» Саха Сирин государственнай бюджетнай тэрилтэтин филиала буолар. «Колыма» Аан Айылгы уопсай иэнэ – 216492 Га. Кини Саха Сиригэр баар 6 Аан Айылгыларыттан иэнинэн саамай улаханынан, киэҥинэн биллэр, «Чайгурино», «Жирково» диэн ураты харыстанар айыл5алаах сирдэри кытта кыраныыссалаһар. Аан Айылгы территорията 3 зона5а арахсар: 1. Заповеднай, о.э. тыытыллыбат сирдэр; 2. Айыл5а баайын туһанарга хааччахтаах сирдэр; 3. Сезон кэмигэр булт көҥүллэнэр сирдэрэ.

«Колыма» Аан Айылгы территориятыгар 132 көтөр арааһа үөскүүр, онтон 16-та сэдэх көтөрдөр, 12-тэ РФ Кыһыл Кинигэтигэр киирэллэр: үрүҥ тумустаах куо5ас, быытта куба, Америка хардыр5аһа, мороду, собоһут, алтан харах, боруллуо, хотой, мохсо5ол, харылыыр, кыталык, хаххан. Ону таһынан, Саха Сирин Кыһыл Кинигэтигэр киирбит 4 көтөр арааһа баар – кыра турукаан, тай5а хоҥор хааһа, тээкэт, Америка буор атах андыта. Манна олус элбэх эмтээх үүнээйи арааһа үүнэр, олортон 8 көрүҥэ эмиэ Саха Сирин Кыһыл Кинигэтигэр киирэллэр. Орто Халыма5а 30-ча балык арааһа баар: хатыыс, муҥур, тууччах, уомул, муксуун, быраҥаатта, кэтэ, тукачаан, алыһар, сыаҥаан, собо, сордоҥ уо.д.а., 17 балыктыыр учаастак баар. Халыма сирэ былыр-былыргыттан элбэх күндү түүлээ5инэн, хоно5ор муостаа5ынан, көмүс хатырыктаа5ынан аатырар, тыатын дьиэ оностон 30 араас кыыл олорор: эһэ, бөрө, кырса, саһыл, киис, тииҥ, тайах, Саха Сирин Кыһыл Кинигэтигэр киирбит – быыдара уо.д.а., хотугу табалар кэлэн ааһаллар. «Колыма» Аан Айылгы үлэтин биир саамай сүрүн сыала-соруга диэн, бу баар айыл5абыт баайын көрүү-истии, сэдэх көтөрдөр, кыыллар, үүнээйилэр ахсааннарын харыстааһын буолар.

Манна 2000 с.-2019 с. диэри «Маяк» о5о экологическай хайысхалаах лаа5ыра арыллан бэрт тэтимнээхтик үлэлээбит. Лаа5ырга о5олор тулалыыр эйгэлэрин үүнээйитин, үөнүн-көйүүрүн, кыылларын-көтөрдөрүн үөрэппиттэр, араас походтарга сылдьыбыттар.

«Колыма» Аан Айылгы хабаан сытар сиригэр, 6000 сыл анараа өттүгэр тохтоон, олоро сылдьыбыт былыргы дьон сирдэрэ, араас харыстанар айыл5а культурнай памятниктара бааллар.

Бу «Колыма» Аан Айылгы тэрилтэ5э Халымабыт кэрэ айыл5атын таптыыр, тупсан, ыраас турарын туһугар кыһаллар дьон бэриниилээхтик үлэлии сылдьаллар. Мин эмиэ, баай историялаах төрөөбүт Халымабын, кини кэрэ айыл5атын олус таптыыбын, харыстыыбын уонна үүнэ-сайда турарыгар ба5арабын.

Айсиэн Винокуров, Орто Халыма к.

Н.И.Шарин аатынан орто оскуолатын

2 «а» кылааһын үөрэнээччитэ.

Иван Белоногов туьэриилэрэ